IL-ĦAMRUN

 

Il-Ħamrun jinsab f'latitudni ta' 35.88472 (Lat DMS 35D 53M 5S) u f'lonġitudini ta' 14.48444 (Long DMS 14D 29M 4S) u jinsab ftit aktar minn kilometru u nofs il-bogħod mill-belt kapitali tal-gzira tagħna, il-Belt Valletta.  Dan is-subborg hekk importanti hu mdawwar minn diversi bliet u rħula fosthom il-Marsa, Santa Venera, Gwardamanġia u l-Imsida, filwaqt li jinsab viċin ħafna ta' bliet kummerċjali ohħra fosthom il-Furjana, Raħal Ġdid u Tas-Sliema.  L-isem Ħamrun x'aktarx li hu ġej minn laqam tal-familja li kienet tgħix f'dawk l-inħawi għall-ħabta tal-1848.  L-emblema tikkonsisti fi skud aħmar fuq sfond abjad u x'aktarx illi ilha teżisti sa mill-1875.  Il-motto huwa 'Propera Augesco' jiġifieri Dlonk Nikber, u dan huwa minnu għaliex il-Ħamrun minn ftit għexieren ta' rziezet u vilel sar wieħed mill-akbar subborgi li hawn f'pajjiżna.  Skond l-aħħar ċensiment uffiċjali li sar fl-2005, il-popolazzjoni tal-Ħamrun tlaħħaq għal madwar 9,028 resident mqassmin f'zewg parroċċi, dik iddedikata lil San Gejtanu u lil Marija Immakulata. Tajjeb ngħidu ukoll illi l-Ħamrun huwa r-raba` l-aktar post f'Malta bl-ogħla densita` ta' popolazzjoni. 

 

Fil-Ħamrun insibu diversi postijiet storiċi fosthom it-torri t'Atoċja li hu assocjat mal-akwadotti ta' Wignacourt, il-kappella ta' Porto Salvo, il-kappella tal-Madonna t'Atoċja u l-istazzjon tal-ferrovija li serva bejn Frar tal-1883 u Marzu tal-1931.  Illum parti minn dan l-istazzjon qed jilqa` lill-fabbrika tal-Malta Dairy Products, filwaqt li parti oħra qed tintuża mill-iscouts tal-lokal.  Insibu ukoll obelisk illi sfortunatament jinsab qalb il-bini ta' bejn Triq San Gejtanu u Triq San Ġiovanni u għalhekk ma jistax jitgawda mill-pubbliku.  Barra minn hekk fil-Ħamrun insibu numru kbir ta' xelters tat-Tieni Gwerra Dinjija li kienu ġew imħaffra minn nies tal-lokal matul il-gwerrra.

 

Attrazzjoni oħra hija Pjazza San Pawl li tinsab fil-qalba tal-Ħamrun u hija bla dubju ta' xejn fost l-isbaħ li nsibu f'Malta.  Fil-Ħamrun insibu numru t'istituti fosthom dak ta' Fra Diegu Bonanno u tal-Little Sisters of the Poor.  Hemm ukoll numru ta' każini tal-baned fosthom tal-Kunċizzjoni, ta' San Ġużepp u ta' San Gejtanu.  Insibu wkoll il-każin tal-Ħamrun Spartans, li kienu gew imwaqqfa fl-1907 u li llum għandhom l-grawnd tagħhom fil-parti tal-Ħamrun magħrufa bħala l-Milend.  Klabb sportiv ieħor huwa dak tal-Ħamrun Liberty. 

 

Interessanti wkoll hija l-fabbrika tal-birra l-antika ta' Farsons u li għalkemm illum din m'għadiex tiffunzjona, il-bini għadu hemm fl-istat oriġinali tiegħu.   Il-Ħamrun kien famuż ukoll għan-numru ta' teatri taċ-ċinema li kellu.  Fost dawn kien hemm ir-Radio City, l-Hollywood, ir-Rex, it-Trianon, il-Cristoforo Colombo, ix-Chant Eclair, l-Odeon u l-Lumiere. Hemm ukoll numru mdaqqas ta' skejjel, fosthom l-iskola Primarja Dun Frans Camilleri li nbniet fil-bidu tas-Snin Għoxrin, u l-iskola Dun Gorg Preca.  Skejjel oħra huma dik ta' Marija Assumpta, Marija Reġina, Dun Ġużepp Zammit, l-Immaculate Conception u s-St Joseph  ta' Blata l-Bajda.  Minn dawn l-iskejjel ħarġu diversi persuni li taw ġieħ kemm lill-Ħamrun kif ukoll lil pajjiżna.

 

Nies prominenti li taw ġieħ lil din il-belt kienu San Ġorġ Preca, Fra Diegu Bonanno, il-Markis Vinċenzo Bugeja, is-Soru Adelaide Cini, Oreste Chircop, Anton Buttigieg, Dun Frans Camilleri u tant oħrajn.  Il-poplu Ħamruniż huwa magħruf bħala Tas-Sikkina u xi kultant anki bħala Ta' Werwer.   

 

L-ASPETT STORIKU FIL-QOSOR

 

L-istorja tal-Ħamrun tmur lura għall-perjodu Feniċu-Kartaġiniż jew kif inhu magħruf aktar il-Perjodu Puniku.  Li hu zgur hu, li f'dawk iż-żminijiet fl-inħawi tal-Ħamrun ġa kienet teżisti komunita` mdaqqsa.  Xhieda ta' dan huma numru t'oqbra li kienu nstabu fl-1960 fl-inħawi hekk imsejha Ta' Bastun.  F'dawn l-oqbra kienu nstabu diversi oġġetti interessanti fosthom fdalijiet umani, fuħħar u anki oġġetti personali li kienu jitpoġġew fl-oqbra mal-mejtin f'dawk iż-żminijiet hekk bikrija tal-istorja ta' pajjiżna.  Jidher ukoll illi fi żmien il-Medju Evu u hawnhekk qed nirreferi għall-perjodu Għarbi dawn l-istess inħawi kienu għadhom abitati u għal darb'oħra dan jixhduh numru t'oqbra ftit tas-snin ilu fl-inħawi ta' Blata l-Bajda.

 

Aktar tard fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann u ftit snin wara li nbniet il-Belt Valletta,  l-inħawi tal-Ħamrun bdew isiru xi ftit aktar importanti.  Kollox beda minn ħdejn Triq il-Kbira San Ġużepp u li f'dawk iż-żminijiet kien jissejjaħ Casale San Giuseppe.  Din ma kienet xejn ħlief triq passagga bejn il-belt Valletta u l-Imdina.  Maż-żmien fuq il-ġnub ta' din it-trejqa beda tiela xi bini l-aktar vilel żgħar ta' xi kavallieri.

Meta fl-1614 il-Gran Mastru Alof de Wignacourt ta bidu għall-proġett tal-Akwadotti, il-Ħamrun sar kemmxejn aktar importanti l-aktar għall-fatt illi fl-inħawi ta' Triq Atoċja kien inbena Torri sabiex jikkontrolla l-ilma li kien jgħaddi minn hemmhekk.  Imbagħad aktar ma' għadda żmien aktar komplew jinbnew djar u palazzi fuq il-ġnub tat-triq, l-aktar fil-parti ta' fejn illum hemm ir-raħal ta' Santa Venera.


X'aktarx illi l-Ħamrun dam ma beda jiżviluppa għall-fatt illi kien qrib ħafna l-fortifikazzjonijiet tal-Furjana u tal-belt Valletta.  X'aktarx ukoll illi l-ewwel bini li kien hemm fil-Ħamrun kien jinsab fl-inħawi tal-Kappella tal-Madonna t'Atoċja.  F'dawk iż-żminijiet dawk l-inħawi kienu magħrufa bħala Ta' Braksja.  Jingħad illi hemmhekk kien hemm kappella li kienet iddedikata lil San Nikola.  Imbagħad fis-Seklu Sbatax kienet inbniet kappella oħra, din id-darba iddedikata lill-Madonna t'Atoċja jew Tas-Samra kif inhi aktar magħrufa. 

 

Kappella oħra li tmur lura għal dawk iż-żminijiet hija dik iddedikata lill-Madonna ta' Porto Salvo, magħrufa bħala ta' Santu Nuzzu.   Din tinsab fi Triq San Ġużepp u kienet ġiet iffinanzjata mis-Sinjura Margherita Grech għall-ħabta tal-1745.  Huwa interessanti ħafna l-fatt illi din il-kappella kienet saret viċi-parroċċa fit-22 ta' Novembru 1859 mill-Isqof Gaetano Pace Forno.

 

Wara t-tluq tal-Ordni ta' San Gwann u aktar tard tal-Franċiżi, il-bini fil-Ħamrun beda tiela` b' rittmu mgħaġġel ħafna.  Dan sar l-aktar għall-fatt  illi din il-biċċa art kienet viċin ħafna tal-belt kapitali u tal-portijiet. Dan kollu sar fi ftit aktar minn sittin sena.


Il-popolazzjoni kompliet tiżdied u għalhekk bdiet tinħass il-ħtieġa li tinbeda knisja kbira sabiex tkun tista` taqdi l-ħtiġijiet spiritwali tan-nies tal-inħawi.  Kien fl-1869 li ngħata bidu għall-bini ta' knisja ġdida.  Din infetħet fl-1875 u minnufih saret talba sabiex din il-knisja u l-inħawi tagħha jsiru parroċċa.  Fil-fatt dan seħħ fl-1881 bil-knisja tiġi iddedikata lil San Gejtanu ta' Tiene.


Aktar ma kompla jgħaddi ż-żmien aktar kompliet tiżdied il-popolazzjoni u hawnhekk bdiet tinħass sew il-ħtieġa li tinbeda knisja oħra.  Dan ġara minħabba l-fatt illi fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija l-Ħamrun, li kien diġa popolat ħafna, kompla jiżdied fin-numru minħabba nies li kienu ġew mill-inħawi tal-Port il-Kbir. Aktar tard, fl-1968 twaqqfet it-tieni parroċċa, dik iddedikata  lill-Immakulata Kunċizzjoni tal-Verġni Marija.  Il-knisja kienet ikkonsagrata f'Mejju tal-1988 mill-Arċisqof Ġużeppi Merċieċa.  Knejjes oħra fil-Ħamrun huma dik tal-Madonna t'Atoċja, ta' San Franġisk t'Assisi, tal-Duluri, tal-Midajla Mirakoluża u li fiha hemm il-fdalijiet tal-ewwel qaddis Malti San Ġorġ Preca u dik ta'Madonna ta' Porto Salvo.

 

Ġewwa l-Ħamrun wieħed isib ukoll numru ta' monumenti.  Fosthom ta' min isemmi l-Musulew ta' Spencer,  il-monument ta' Dr. Anton Buttiġieġ, u l-monument tal-Jum Internazzjonali taż-Żgħażagħ.  Dawn kollha jinsabu fi Blata l-Bajda. Imbagħad fi Pjazza San Pawl hemm żewġ monumenti, dak tal-Millenju u l-monument ta' Fra Diego Bonanno.  Fl-ahħħar nett hemm ukoll monument iddedikat lil Oreste Chircop f'tarf Triq Danny Cremona.

STATISTIKA TAL-POPOLAZZJONI ĦAMRUNIŻA

MATUL IL-MEDDA TAS-SNIN    

L-eqdem statistika li teżisti dwar il-popolazzjoni tal-Ħamrun tmur lura għas-sena 1850 fejn hemmhekk insibu li kien hemm 30 dar, l-aktar fl-inħawi tas-“Samra”. Imbagħad fl-1881, is-sena li fiha twaqqfet l-ewwel parroċċa Ħamruniża, dik ta’ San Gejtanu, l-popolazzjoni kienet tlaħħaq l-4,960. Dan kollu juri biċ-ċar kemm kellha raġun il-persuna li ħarġet l-idea li lil Ħamrun tagħtu l-motto “Propera Augesco” jew aħjar “Dlonk Nikber.” 

Matul is-snin ta’ wara, il-popolazzjoni kompliet tikber u dan l-aktar minħabba l-fatt illi l-Ħamrun kien tabilħaq qrib ħafna tal-Port il-Kbir u anki tal-Belt Valletta.  Meta imbagħad bdiet it-Tieni Gwerra Dinjija u l-bumbardamenti tal-Ġermaniżi u tat-Taljani fuq it-tarznari żdiedu bil-bosta, il-popolazzjoni żdiedet b’rata tassew mgħaġġla.  Dan għaliex ħafna min-nies ta’ madwar il-portijiet, l-aktar dawk ta’ madwar il-Kottonera sabu refuġju fil-Ħamrun.  Fil-fatt, ftit snin wara tmiem il-gwerra, eżattament fl-1948 il-popolazzjoni laħqet il-quċċata tagħha, b’27,124 persuna.  

Imbagħad minn hemmhekk il-quddiem il-popolazzjoni tal-poplu Ħamruniż bdiet bil-mod il-mod nieżla.  Miċ-ċensiment tal-1995 kien ħareġ illi minn popolazzjoni ta’ 11,195 persuna, 5,384 kienu rġiel u 5,811 kienu nisa.  U skont l-aħħar ċensiment li sar fis-sena 2005, il-popolazzjoni tal-Ħamrun kien tlaħħaq biss id-9,541.  Dan juri tnaqqis ta’ 1,654 persuna, bi 811 ir-raġel u 843 mara inqas mill-1995. 

Mill-istess ċensiment kien magħruf ukoll illi l-lokalita` tal-Ħamrun hija r-raba` l-aktar post f’Malta bl-ogħla densita` ta’ popolazzjoni (9,054 persuna għal kull kilometru kwadru) u anki t-tielet post bl-akbar rata ta’ tnaqqis fil-popolazzjoni.  Fil-fatt mill-1995 kien hemm tnaqqis ta’ 1,430 persuna għal kull kilometru kwadru.

Miċ-ċensiment tal-2005 ħareġ ukoll illi 4,573 huma rġiel, filwaqt li 4,968 huma nisa.  Minn dawn 9,432 huma ta’ nazzjonalita` Maltija, b’4,520 raġel u 4,192 mara. 

Insibu wkoll 109 persuni li huma ta’ nazzjonalita` barranija u li huma maqsuma fi 53 raġel u 56 mara.  L-aktar huma ta’ nazzjonalita` Ingliza li jammontaw għal 33. Warajhom il-Libjani b’10 u jsegwu l-Awstraljani u l-Kanadiżi bi 3 persuni kull pajjiż.  Barranin oħra huma ġejjin mill-Italja (2), Franza (1), Ġermanja (1) u l-Amerika (1).  Imbagħad hemm 53 oħra minn diversi pajjiżi minn madwar il-globu.  Fl-aħħar nett kien hemm tnejn bla ċittadinanza.

 POPOLAZZJONI SKONT IS-SNIN (1850- 2005)

 SENA  POPOLAZZJONI  SENA  POPOLAZZJONI
 1850  30 residenza 1970  14,921
 1881  4,960  1975  13,602
 1890  6,120  1980  13,956
 1901  10,393  1985  13,682
 1908  10,400  1989  13,703
 1911  14,601  1994  13,621
 1921  12,434  1995  11,195
 1931  11,580  2000  11,009
 1948  27,124  2001  11,297
 1957  16,895  2005  9,541
 1967  14,787    

 

POPOLAZZJONI SKONT L-ETA` (ĊENSIMENT TAL-2005)

 ETA`   IRĠIEL  NISA  ETA`   IRĠIEL  NISA
 0-09  358  381  60-69  559  733
 10-19  543  531  70-79  401  640
 20-29  667  608  80-89  143  229
 30-39  493  467  90-99  8  25
 40-49  636  583  +99          -  1
 50-59  725  770      

QABAR PUNIKU-RUMAN

Dan il-qabar kien ġie misjub fil-Ħamrun f’April tal-1960 waqt li kienu qegħdin isiru xi xogħlijiet fuq pedamenti ta’ dar privata, fl-inħawi magħrufa bħala “Tal-Bastun” (541E, 717N).  Id-Dipartiment tal-Mużewijiet kien infurmat mill-ewwel b'din is-sejba hekk interessanti u rari għal din il-lokalita`. Minnufih id-Direttur tal-mużewijiet, il-Kaptan Charles G. Zammit, fl-assenza tal-Kuraturi tal-Arkeologija li kienu jinsabu l-Italja għamel l-skavi meħtieġa u minn hemmhekk ġabar dak kollu li kien hemm f'dan il-qabar. 

Dan il-qabar kien jikkonsisti f’żewġ kmamar tad-dfin u xaft minn fejn wieħed kien jinżel u jidħol.  Fih instabu l-fdalijiet ta’ sitta u għoxrin skeletru li l-eta` tagħhom kienet tvarja bejn dik ta' tfal sa t’adulti ta’ madwar sittin sena.  L-iskeletri kienu kollha ta' persuni li kienu jgħixu Malta minn barra ta' tnejn li x’aktarx kienu irġiel b’oriġini barranija.  Fil-qabar kienu nstabu ukoll mal-163 oġġett relatat mad-dfin. 

L-affarijiet misjuba kienu dawn:

  • Misluta tad-deheb.
  • Tlett amfori tal-fuhħħar, waħda sħieħa u tnejn miksura.
  • Erba` ġarar ċenerarji tal-fuhħħar bi fdalijiet umani.
  • Erba` ġarar tal-fuħħar bil-għonq .
  • Tmienja u għoxrin bomblu tal-fuħħar.
  • Sittax-il tazza tal-fuħħar.
  • Tmienja u ħamsin platt tal-fuħħar.
  • Sebgħa u tletin musbieħ tal-fuħħar.
  • Ħdax-il flixkun tal-fwieħa (unguentaria), tlieta minnhom tal-fuhħħar u tmienja tal-ħġieġ.  Fuq wieħed minnhom kien hemm il-marka ta' min ħadmu u li kienet tgħid 'A METR A'.

Dan il-qabar tħaffer fit-Tieni Seklu W.K. meta r-Rumani kienu kważi eleminaw kull influwenza Punika minn Malta.  Dan jikkonfermawħ l-oġġetti misjuba u anki l-forma ta’ dan l-istess qabar.

Sfortunatament, illum il-qabar jinsab mgħotti bil-bini u għalhekk ma jeżisti l-ebda aċċess sabiex wieħed ikun jista' japprezza s-sbuħija tiegħu, imma tal-inqas l-affarijiet arkeoloġiċi li kienu nġabru minnu  jinsabu fil-Mużew tal-Arkeologija, il-Belt Valletta (bħalissa l-parti fejn kienu esebiti dawn l-affarijiet tinsab magħluqa).

Skond ir-rapport Public Consultation Draft-Local Plans li kien ippubblikat mill-MEPA f'April 2000, f'paġna 238, Appendix 4 "Lista ta' Siti Arkeologici - Policies NHC07 u 08" jingħad hekk "......is-sit huwa iddokumentat, jeżistu pjanti u ritratti imma mhux accessibbli".  Skond l-istess rapport il-qabar jaqa taħt il-Klassi E.

 

IT-TURRETTA T'ATOĊJA U L-AKWADOTTI 

 

Hekk hija magħrufa fostna l-Ħamruniżi din it-turretta li tinsab fi Triq Atoċja l-Ħamrun u li oriġinarjament kienet inbniet fi żmien il-Granmastru Alof de Wignacourt.  Din kienet tifforma parti importanti mis-sistema t'akwadotti li mir-Rabat kienu jwasslu l-ilma lejn il-Belt Valletta.  It-turretta għandha forma ta' ċilindru u hija mibnija kollha kemm hi mill-ġebla tal-franka.  Fil-parti ta' fuq imbagħad hemm l-arma tal-Granmastru, maħduma fl-irħam abjad.  Il-rwol principali tat-turretta kien dak li jikkontrolla l-ilma li kien jgħaddi mill-kanali tal-akwadotti.

F'dawk iż-żminijiet waħda mill-akbar problemi li sabet ma’ wiċċha l-Ordni ta’ San Ġwann wara li nbniet il-Belt Valletta kienet dik tal-provista tal-ilma tajjeb għax-xorb.  L-uniku sors t’ilma li kellha l-Belt kien ġej mill-bjar li kien hemm u minn għajn naturali li kien instab f’Mejju tal-1566.  Iżda dan ma tantx dam sakemm nixef u spiċċa għal kollox.

Għalhekk kien meħtieġ li jinġieb l-ilma minn x’imkien ieħor barra l-Belt.  L-ewwel ma ttanta xortieh kien il-Granmastru Garzes, iżda minħabba problemi tekniċi u anki finanzjarji dan il-proġett kellu ta’ bilfors jiġi pospost.

Kien il-Granmastru Wignacourt li fl-1610 reġa` ta’ bidu għal dan il-proġett.  L-ilma kellu jinġieb mill-inħawi tar-Rabat, Ħad Dingli u l-Imdina sabiex inbagħad kellu jinġabar fi Ġnien is-Sultan, limiti tar-Rabat.  Sa H’Attard kollox mexa ħarir, iżda minn hawnhekk bdew il-problemi minħabba li l-art tbaxxiet f’daqqa.  Hawnhekk kellhom jinbnew sensiela t’arkati sabiex dan id-diżlivell ġie eleminat.  B’kollox kienu nbnew mal-361 arkata fuq medda t’art li kienet ta’ madwar 15.6 kilometri.  Sabiex il-proġett kien komplut kienu meħtieġa madwar 154,868 skud u mas-sitt mitt persuna li flimkien għamlu x-xogħlijiet kollha tal-bini u tat-tqattiegħ tal-kanali.  L-inġiniera li wettqu dan il-proġett hemm majjestuż kienu l-Malti Giovanni Attard u t-Taljan Bantadini.

L-EDUKAZZJONI FIL-ĦAMRUN

  

Jingħad li l-ewwel skola fil-Ħamrun kienet infetħet lejn l-1861 mill-gvern ta’ dak iż-żmien fl-inħawi magħrufa bħala tas-Samra, iż-żona li kienet l-aktar popolata f’dawk iż-żminijiet. Dan kien sar possibbli wara li gvernatur ta' dak iż-żmien Le Marchant kien żar il-Ħamrun u hemmhekk fetaħ l-ewwel skola primarja.  Dan kollu nsibuħ u kien ikkonfermat fil-Guida Generale di Malta li kienet ippubblikata fl-1884.  Hemmhekk insibu miktub li l-ewwel għalliem ta’ din l-iskola kien Borholomeo Borg, li kien appuntat fl-1 ta’ Diċembru tal-1861, b’salarju ta’ madwar 65 lira fis-sena.  Għalliema oħra f’din l-istess skola kienet is-Sinjura Maria Galea din id-darba b'salarju ta' 45 lira fis-sena.  Skond statistika ippubblikata fl-1878 f’din l-iskola kien jattendu madwar 194 student.  Statistika oħra kienet tgħid li fl-1885 l-istudenti żdiedu għal madwar 325.  Jingħad ukoll illi f'dawk iż-żminijiet fil-Ħamrun kien hemm skola oħra u li kienet immexxija mis-Sinjura Bugeja.  Din l-iskola  kienet waħda żgħira, ġo dar u  kienet tinsab fi Triq San Ġużepp l-isfel mill-knisja ta' San Gejtanu.

 

Aktar tard lejn is-sena 1896 fil-Ħamrun kienet inbniet skola oħra tal-Gvern, akbar minn dik ta’ qabilha.  Bil-popolazzjoni dejjem tiżdied din l-iskola l-ġdida malajr saret żgħira u hawnhekk naraw illi għal darb’oħra kellha terġa tinbeda skola tal-Gvern fl-inħawi magħrufa bħala “Tal-Boċċi”.  Dan inbniet bejn l-1919 u 1920.  Sabiex din l-iskola setgħet tiġi mibnija l-gvern ta' dak iż-żmien kien ivvota madwar 4,000 Lira. Imbagħad fl-1928 kienu ivvutati 668 Lira oħra sabiex inbniet parti mill-ewwel sular. Din l-iskola kienet waħda mill-ikbar li kien hawn f’Malta u kellha binja fuq kwartier sħiħ iħares fuq erba` toroq.

 

Interessanti wkoll huwa l-fatt illi fl-1895 fil-Ħamrun kienet infetħet l-Iskola Teknika tal-Ferrovija b'erba` apprentisti.  Din l-iskola kienet inbniet qrib l-Istazzjon Ċentrali tal-Ferrovija u dan sar l-aktar sabiex it-tiswijiet kollha neċessarji ma jibqgħux isiru aktar fil-Tarzna Navali ta' Malta u għaliex kien inħass il-bżonn illi fil-pajjiż ma kienx hawn biżżejjed inġiniera sabiex ilaħħqu mat-tiswijiet tal-makni u l-vaguni tal-ferrovija.  F'din l-iskola l-istudenti kienu jitħarrġu kemm fit-teorija, kif ukoll fil-prattika.  Kull student ried li qabel jibda l-edukazzjoni tiegħu f'din l-iskola kellu bżonn ir-rakkomandazzjoni ta' żewġ persuni qrib il-maniger tal-ferrovija.  Wara kull student kellu jagħmel eżami fl-Ingliż, fil-Malti, fl-Aritmetika fit-Taljan u fit-tpingija.  Naraw li fl-1897 il-kunsill kien approva s-somma ta' 240 lira sabiex jinħatar għalliema fl-inginerija tal-ferrovija.  Din l-iskola spiċċat ftit snin wara l-waqfa tal-operat tal-ferrovija f'Malta.

 

SKEJJEL FIL-ĦAMRUN

 

L-Skola Primarja Dun Frans Camilleri kienet inbniet  lejn l-1883 u tinsab fi Triq l-Iskola qrib Pjazza San Pawl, eżattament wara l-Għassa tal-Pulizija.   Nistgħu ngħidu li din l-iskola serviet għal xi żmien kemm bħala Licew kif ukoll bħala skola teknika. Naraw illi matul il-Gwerra l-Kbira din l-iskola kienet intużat bħala sptar għas-suldati midruba. Imbagħad aktar tard u waqt it-Tieni Gwerra Dinjija din l-iskola saret id-dar tar-refuġjati li kienu ġew joqgħodu l-Ħamrun.  Wara l-gwerra u għal xi snin hi serviet ukoll bhala Liċew.  Illum fl-iskola hemm dsatax-il klassi u hi msemmija għall-poeta u l-fotografu Dun Frans Camilleri. Interessanti huma żewġ skulturi kbar li jinsabu fuq il-bibien prinċipali, waħda qed tirrapreżenta lir-Regina Vittoria u l-oħra lil Princep Albert.  Dawn iż-żewġ opri artistiċi kienu saru minn Giulio Moschetti bejn l-1895 u l-1896.

 

Skola Primarja oħra fil-Ħamrun hi dik iddedikata lil San Ġorġ Preca, l-ewwel qaddis tagħna l-Maltin.  Din l-iskola kienet ġiet mibnija lejn il-bidu tas-Seklu  Għoxrin u dan wara li nħasset il-ħtieġa ta' skola akbar, l-aktar minħabba l-fatt li l-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet dejjem qed tiżdied. Din hi l-akbar skola primarja li nsibu fil-Ħamrun u l-binja tagħha hi magħmula min-numru mdaqqas ta’ klassijiet kollha kemm huma jħarsu lejn bitħa mill-akbar. Il-motto ta' din l-iskola huwa “Nikbru….naqsmu…..nitgħallmu lkoll flimkien”.  L-iskola tinsab li Triq Ġuże` Pace ftit metri l-bogħod mill-knisja tal-Kunċizzjoni.

 

Skola oħra tinsab fi Triq Mountbatten, il-Blata l-Bajda u hi dik ta' Marija Regina Sekondarja tal-bniet.  Il-pjanta ta' din l-iskola kienet saret mill-Perit Ġużeppi Borg Grech bix-xogħol tal-bini jibda f'Jannar tal-1958. L-iskola infethet sena wara eżattament fl-1 t’Ottubru tal-1959 u oriġinarjament kienet tal-grammatika. Imbagħad lejn l-1973 saret magħrufa bħala l-iSkola Sekondarja Ġenerali, sabiex aktar tard lejn Settembru tal-1981 saret l-ewwel Junior Lyceum għall-istudenti bniet ta’ pajjiżna.  Oriġinarjament l-iskola kienet tikkonsisti biss fi tlett blokki ta’ klassijiet, iżda mas-snin kienu ġew mibnija żewġ blokki oħra, facilitajiet sportivi mill-aqwa u anki teatru Grieg.  Dan it-teatru miftuħ kien inbena fl-1967 u kien l-ewwel tax-xorta tiegħu f'Malta.  Siġar tal-ħarrub li kien hemm qrib dan it-teatru tħallew hemmhekk sabiex jintużaw bħala sfond tal-palk prinċipali.

 

L-iskola Maria Assumpta Sekondarja tal-bniet  nbniet fuq il-pjanti tal-Perit J.E. Consiglio lejn nofs is-Snin Ħamsin b’għajnuna tal-UNESCO.  Dan sar wara li l-Ministeru tal-Edukazzjoni ta' Londra kien approva l-bini tagħha. Din l-iskola nfetħet fil-bidu tas-Snin Sittin bħala “Girls Technical School”, iżda aktar tard hi ħadet l-isem ta’ “Maria Assumpta Secondary Technical School”.  F’dawk iż-żminijiet l-istudenti barra s-suġġetti normali setgħu wkoll jitgħallmu ix-“shorthand”, it-“typing” u anki snajja Maltin fosthom dik tal-fuħħar u tal-insiġ.  Fis-Snin Sebgħin l-isem tal-iskola kien għal darba oħra mibdul għal “Maria Assumpta Girls Secondary”.  Din l-iskola hija waħda mill-akbar li qatt inbnew ġewwa pajjiżna u tinsab fi Triq Farsons.

 

Il-Kullegg San Ġorġ Preca il-Licew tas-subien inbena bejn l-1952 u l-1956 u jinsab fi Triq il-Liċew.  Dan il-bini ntuża bħala Licew sal-1972 meta mbagħad inbidel fi skola reġjonali bl-isem ta’ “Ħamrun Boys Secondary School”.  Fl-1981 kien ġie deċiż li dan il-Licew kellu jiddaħħal fis-sistema tal-“Boys Junior Lyceum”.  Fuq l-istemma ta’ dan il-kulleġġ wieħed isib l-arma tal-Isqof Garagallo u dan għaliex l-ewwel Licew kien inbena fi żmienu fil-Belt Valletta lejn l-1592.  Illum dan il-kulleġġ hu mgħammar bl-aqwa mezzi fosthom klassijiet moderni, laboratorji, sala kbira u faċilitajiet sportivi fosthom gym u grawnd bil-ħaxix artifiċjali.

 

Skola oħra hi l-Guardian Angel, li xogħolha hu li toffri għajnuna speċjali għal studenti bi bżonnijiet speċjali. Din l-iskola nbniet fil-bidu tas-Snin Sittin u hi spazjuża ħafna u fiha nsibu numru ta’ faċilijiet speċjali. L-iskola toffri opportunitajiet lill-istudenti tagħha sabiex jintegraw aktar fis-soċjeta` billi jitħarrġu f’affarijiet bażiċi u bżonnjużi tal-ħajja. Sabiex jiżviluppaw aktar il-kapaċitajiet tagħhom l-istudenti jitħarrġu wkoll fl-isports, fid-drama, fil-komputer u l-internet, fl-arti, fil-mużika u anki f’sessjonijiet ta’ terapija.  Din l-iskola tinsab fi Triq Farsons.

 

Insibu ukoll l-iskola tal-knisja Our Lady Immaculate għat-tfal bniet ta' bejn l-eta` t’erba` u sittax-il sena.  Din l-iskola kienet mibnija fl-1935 bi stil Gotiku u kienet inbniet fl-istess żmien meta nbena l-kunvent tas-Sorijiet hekk imsejjħa 'Tal-Eġittu'.   Il-pjanti oriġinali kienu saru mill-Perit Ugo Mallia. L-inawgurazzjoni uffiċċjali kienet saret fl-1937.  L-iskola tkabbret darbtejn, l-ewwel fl-1961 fejn dawn is-sorijiet taw bidu għall-bini ta’ ħames klassijiet ġodda li nfetħu aktar tard f’dik is-sena.  Imbagħad aktar tard fis-sena 2001 ġie inawgurat blokk ġdid fl-iskola ta’ din il-komunita`. Dan kien jikkonsisti fi tliet sulari ta' klassijiet mill-primarja sas-sekondarja, gym kbir u swali għall-konferenzi. Dan il-blokk inbena minflok ieħor antik li twaqqa` bejn April u Settembru tas-sena 2000. Din l-iskola hija mmexxija mis-sorijiet Frangiskani u tinsab fi Triq Kanonku Bonniċi. 

 

Skola tal-knisja oħra hija is-Saint Joseph ta’ Blata l-Bajda għall-istudenti bniet.  Din ukoll hija għal istudenti bniet ta’ bejn l-erba`u s-sittax-il sena u hi ukoll immexxija mis-sorijiet. L-iskola nbniet fis-Snin Ħamsin u x-xogħol tlesta fl-1958 għas-somma ta’ Lm 96,000. L-art li fuqha nbniet l-iskola kienet ingħatat mill-Awtoritajiet tal-Knisja u hemmhekk is-sorijiet bnew l-iskola primarja u sekondarja u anki kunvent għas-sorijiet infushom. Il-pjanti kienu saru mill-Periti Mortimer u Degiorgio. Is-sorijiet ħadu ħsieb li jibnu bini mill-aktar modern sabiex fih ikun jista` jilqa` il-fuq minn 1,200 studenti bniet. Fi żmienha din l-iskola kienet waħda mill-isbaħ skejjel li kellha f'pajjiżna.  L-iskola tinsab fi Triq San Ġorġ Preca.

 

Żewġ skejjel oħra fil-Ħamrun huma l-iskola sekondarja tal-bniet Adelaide Cini li nbniet lejn il-bidu tas-Snin Sittin, skola b’faċilitajiet meħtieġa għall-aktar minn 500 student bejn il-ħdax u s-sittax-il sena. Din l-iskola tinsab li Triq Farsons, biswit l-iskola Maria Assumpta .  Skola oħra hi dik tas-sekondarja tal-bniet Maria Theresa Nuzzo. Din l-iskola li mgħammra b'numru ta' klassijiet moderni u l-istudenti kollha li jmorru f’din l-iskola għandhom l-opportunita` li jitgħallmu wkoll l-arti, id-drama, il-“home economics”, il-komputer, il-ħjata u l-isports.  Din l-iskola tinsab fi Triq Fra Gaetano Pace Forno, ftit passi l-bogħod mill-Kappella tal-Madonna tas-Samra, l-aktar parti antika tal-Ħamrun.